Rzeka Odra przynosi Dolnemu Śląskowi wiele korzyści i radości. Jednocześnie czasami może powodować zagrożenia – krążą legendy o falach powodziowych, które się tu zdarzają. Jednak nie wszystkie zjawiska przyrodnicze związane z Odrą są złe. Proponujemy przyjrzeć się temu, jakie te zjawiska mogą być, jakie są ich przyczyny i skutki, dalej na wroclaw.name.
Fale powodziowe
Na Odrze często obserwuje się powodzie, które powstają na skutek ulewnych opadów lub intensywnego topnienia śniegu. Kulminacyjna fala, na którą szczególnie zwraca się uwagę w wiadomościach, charakteryzuje się gwałtownym wzrostem poziomu wody, co może stanowić zagrożenie dla terenów przybrzeżnych. Taka fala była widoczna we wrześniu 2024 roku, gdy poziom wody osiągnął szczyt, zmieniając krajobraz i grożąc powodzią. Zjawiska te wpływają na strukturę koryta rzeki, a w rezultacie na lokalny ekosystem.
Ponadto fale powodziowe mają szczególne znaczenie na Odrze z uwagi na hydrografię i ukształtowanie terenu w okolicach rzeki. Powodzie wielkoobszarowe występują tu okresowo, mając poważne konsekwencje dla Wrocławia i Dolnego Śląska. Przykładowo powodzie, które miały miejsce w latach 1997 i 2010, spowodowały katastrofalne zmiany i ogromne straty dla lokalnych mieszkańców i środowiska naturalnego. Naukowcy nadal badają ich wpływ na ekosystem regionu.
Kwestia długości trwania fali powodziowej dotyczy głównie Odry, ale w mniejszym stopniu także Bystrzycy. Poziom wody utrzymuje się dzięki stałemu zrzutowi wody ze zbiornika Mietkowskiego z prędkością 70 m³/s. Fala powodziowa na rzece, zwłaszcza gdy trwa ponad kilkadziesiąt godzin, stanowi poważne wyzwanie dla konstrukcji hydrotechnicznych – wałów i nabrzeży. Podczas takich zdarzeń poziom wody wzrasta, co zwiększa nacisk na wały, co może prowadzić do ich osłabienia. To stwarza potencjalne zagrożenie rozmycia gruntu u podstaw wałów i pojawienia się przecieków przez ich ściany.
Takie fale niosą także ryzyko uszkodzenia konstrukcji. Dlatego na obszarach objętych powodzią konieczne jest stałe monitorowanie stanu wałów i umocnień brzegowych. Patrole i służby bezpieczeństwa zwykle koncentrują się na wykrywaniu przecieków i potencjalnych uszkodzeń, aby w porę reagować na niepożądane zmiany i zapobiegać poważnym awariom. Wykorzystują również specjalne materiały, takie jak geowłókniny, do wzmacniania wałów w przypadku przecieków.
Bioluminescencja
To zjawisko znane jest pod naukową nazwą bioluminescencja i występuje dość rzadko. Jednak się zdarza – wtedy woda przybiera delikatny niebieski lub zielony blask. Zjawisko to jest spowodowane przez bioluminescencyjne mikroorganizmy, a szczególnie widoczne jest w ciemności. Występuje dzięki reakcjom chemicznym zachodzącym w niektórych organizmach wodnych, bezkręgowcach i rybach. Naukowcy twierdzą, że zdolność emitowania własnego światła zapoczątkowała pewna starożytna grupa koralowców około 540 milionów lat przed naszą erą.
Bioluminescencja częściej występuje w cieplejszych wodach, ale naukowcy z Hydropolis – Wrocławskiego Centrum Badań Wody – twierdzą, że zdarza się także nad Odrą. Opowiadają nawet odwiedzającym o specyfice bioluminescencji w regionie.
Świecenie wody w Odrze wzbudza duże zainteresowanie jako ciekawe zjawisko, ponieważ w wodach słodkich organizmy zdolne do bioluminescencji występują rzadziej niż w morzach i oceanach. W Odrze zjawisko to mogą powodować niektóre bakterie i inne mikroorganizmy zawierające lucyferynę – substancję, która uwalnia światło pod wpływem enzymów (szczególnie lucyferazy). Zazwyczaj świecenie można zaobserwować w ciepłe letnie miesiące, kiedy woda sprzyja rozmnażaniu tych bakterii.
Bioluminescencja w rzece może spełniać dla tych organizmów kilka funkcji: ochronę przed drapieżnikami, przyciąganie partnera do rozmnażania, a nawet zdobywanie pożywienia. Zdarza się więc, że na Odrze wieczorem pojawia się świecąca powierzchnia wody, co można próbować zaobserwować. Choć zjawisko jest rzadkie, jest niezwykle piękne i warte uwagi.
Zmiana koloru wody
Czasami Odra, nad którą leży Wrocław, zmienia swój zwykły wygląd pod wpływem zanieczyszczeń znajdujących się w wodzie, które barwią ją na odcienie brązu lub zieleni. Zjawisko to zostało zarejestrowane za pomocą zdjęć satelitarnych podczas powodzi, gdy woda zbiera organiczne szczątki i inne mikrocząsteczki, które mogą zmieniać jej kolor. We wrześniu 2024 roku zaobserwowano ciemnienie wody, które było widoczne nawet z satelity, co przyciągnęło uwagę lokalnych mieszkańców i turystów.
W górnym biegu Odry, w jej górskim korycie, woda często ma intensywnie niebieski lub zielonkawy odcień dzięki wysokiej zawartości tlenu i czystości naturalnych wód. Jednak w miarę zbliżania się rzeki do terenów nizinnych i przepływania przez obszary, na których prowadzi się działalność rolniczą, kolor wody może stać się bardziej mętny lub nawet żółtawy. Jest to spowodowane wysokim stężeniem składników odżywczych sprzyjających rozwojowi różnorodnych organizmów.
Niektórzy mieszkańcy, zaniepokojeni stanem środowiska, mogą myśleć, że przyczyną takich zmian jest zanieczyszczenie Odry, ale jak widzimy, wcale tak nie jest. Niemniej jednak obecność złotych glonów (Prymnesium parvum) jest przykładem tego, jak zmiany w składzie wody mogą prowadzić do wydzielania toksyn, które powodują śmierć ryb, co stanowi kolejny negatywny czynnik dla naszej ekologii.
