Park Grabiszyński

Park Grabiszyński — 48 hektarów zieleni na miejscu dawnych cmentarzy Breslau

Największy park południowo-zachodniego Wrocławia rozciąga się przez całe osiedle Grabiszyn-Grabiszynek, od zwartej zabudowy na północy aż po rzekę Ślęzę na południu. Jego historia jest niecodzienna i wprost zapisana w krajobrazie: park powstał na terenie dawnych cmentarzy — komunalnych, wyznaniowych i wojskowych — zakładanych tu od 1867 roku przez ówczesne miasto Breslau. Po zniszczeniach 1945 roku i likwidacji najstarszej kwatery w 1963 roku teren przekształcono w park, zachowując jednak jego dawny układ: aleja lipowa do dziś odtwarza prostokątny obrys nekropolii, a w 2008 roku stanął tu Pomnik Wspólnej Pamięci zbudowany z ocalałych nagrobków. Nazwę Park Grabiszyński nadano uchwałą Rady Miejskiej 9 października 1993 roku.

Atrakcje w pigułce

• Pomnik Wspólnej Pamięci — sześćdziesięciometrowy mur zbudowany w 2008 roku z zachowanych płyt i nagrobków różnych wyznań i narodowości, z czytelnymi oryginalnymi inskrypcjami.
• Mała Sobótka, zwana też Górką Skarbowców — sztuczne wzniesienie z końca XIX wieku, usypane z nadmiaru ziemi z budowy nasypu kolejowego, sięgające 136 metrów nad poziom morza; wpisane do rejestru zabytków.
• Cmentarz Żołnierzy Polskich — nekropolia na sztucznie usypanym wzgórzu z gruzu, z dwudziestotrzymetrowym pomnikiem o formie nawiązującej do husarskich skrzydeł.
• Aleja lipowa — najbardziej charakterystyczny element kompozycji, odtwarzający prostokątny układ dawnego cmentarza, z okrągłymi placykami na skrzyżowaniach.
• Cmentarz Grabiszyński — kwatera założona w 1881 roku, jedyna, która funkcjonuje do dziś jako czynna nekropolia.
• Park Mamut — sąsiadująca strefa za Ślęzą z ośmiometrową figurą prehistorycznego zwierzęcia, jedna z najbardziej lubianych atrakcji dziecięcych w tej części miasta.

Co znajdziesz w środku

Park dzieli się na dwie wyraźne części: północną, bardziej uporządkowaną i mocniej uczęszczaną, oraz południową, sięgającą doliny Ślęzy, gdzie zieleń przechodzi w łąki i zadrzewienia nadrzeczne. Na 48 hektarach mieści się jednocześnie miejsce pamięci, teren sportowy i przestrzeń piknikowa.

• Rozległe łąki, wykorzystywane latem do wypoczynku, a zimą jako otwarte przestrzenie śnieżne.
• Siłownie plenerowe dla dorosłych i ścieżka zdrowia rozmieszczone wzdłuż głównych alej.
• Place zabaw w kilku punktach parku, o różnym stopniu trudności.
• Pole do minigolfa oraz otwarte przestrzenie do gier zespołowych.
• Trasy rowerowe przecinające park z północy na południe i łączące go z doliną Ślęzy.
• Głazy narzutowe i naturalistycznie utrzymane fragmenty zieleni w części południowej.

Co robić i dla kogo

• Rodziny z dziećmi — place zabaw, minigolf i figura mamuta po drugiej stronie Ślęzy dają program na całe popołudnie.
• Rowerzyści — park jest jednym z niewielu we Wrocławiu, przez który da się przejechać kilka kilometrów bez wyjeżdżania na ulice.
• Biegacze i trenujący na świeżym powietrzu — ścieżka zdrowia i siłownie plenerowe pozwalają połączyć bieg z ćwiczeniami siłowymi.
• Sankarze i zimowi spacerowicze — Mała Sobótka od ponad stu lat służy jako naturalny stok saneczkowy.
• Zainteresowani historią miasta — Pomnik Wspólnej Pamięci i układ dawnych kwater czynią z parku jedno z najważniejszych miejsc pamięci we Wrocławiu.
• Mieszkańcy okolicznych osiedli — najbliższy duży teren zielony dla całej południowo-zachodniej części miasta.

Jak dojechać i sprawy praktyczne

Park leży w osiedlu Grabiszyn-Grabiszynek, w południowo-zachodniej części Wrocławia; od południa graniczy z rzeką Ślęzą i potokiem Grabiszynka. Dojazd zapewniają tramwaje linii 4, 5, 11, 14 i 20, które zatrzymują się przy północnej krawędzi parku, obok cmentarza; kursuje tu także autobus linii 125, jadący dalej w kierunku Brochowa. Z dworca Wrocław Główny to około piętnastu minut jazdy tramwajem. Wstęp jest bezpłatny, park nie jest ogrodzony i pozostaje dostępny przez całą dobę, choć czynna nekropolia w jego obrębie ma własne godziny. Ze względu na rozmiary warto zarezerwować co najmniej dwie godziny, a na przejście całego parku z częścią nad Ślęzą — pół dnia. Główne aleje są utwardzone, natomiast ścieżki w części południowej i podejście na Małą Sobótkę mają nawierzchnię gruntową.

Kiedy odwiedzić

Wiosną najlepiej wypada aleja lipowa i budzące się łąki w części południowej; to również moment, gdy dolina Ślęzy jest najbardziej zielona i najgłośniejsza od ptaków. Latem park działa jak duży teren piknikowy — łąki wypełniają się kocami, a stary drzewostan daje cień, którego brakuje na okolicznych osiedlach. Jesień odsłania strukturę założenia: przebarwione lipy podkreślają prostokątny obrys dawnego cmentarza, a okrągłe placyki na skrzyżowaniach alej stają się wyraźnie czytelne. Zima należy do Małej Sobótki — od ponad stu lat wzniesienie służy jako górka saneczkowa, a dawniej także jako stok narciarski; wtedy też najlepiej widać ukształtowanie terenu i sztuczne wzgórze cmentarza wojskowego.

Warto wiedzieć

Ten teren przez blisko sto lat pełnił funkcję cmentarną. W 1867 roku miasto Breslau założyło tu pierwszą część cmentarza komunalnego, w 1881 roku powstała część druga — funkcjonująca do dziś jako Cmentarz Grabiszyński — a w 1916 roku część trzecia. W 1926 roku wzniesiono krematorium według projektu architekta Richarda Konwiarza, a w 1927 roku urządzono cmentarz żołnierzy włoskich. Kwatera pierwsza została zniszczona podczas oblężenia miasta w 1945 roku. W latach 1946–1949 powstał tu cmentarz żołnierzy francuskich, a w 1963 roku najstarszą kwaterę ostatecznie zlikwidowano i przekształcono w teren zielony. Nagrobki, które ocalały, wykorzystano po latach do budowy Pomnika Wspólnej Pamięci, odsłoniętego w 2008 roku: sześćdziesięciometrowy mur zestawia płyty różnych wyznań i narodowości, zachowując oryginalne inskrypcje. Osobną historię ma Mała Sobótka, zwana też Górką Skarbowców: usypano ją pod koniec XIX wieku z inicjatywy Breslauer Verschönerungsverein, towarzystwa upiększania miasta, z nadmiaru ziemi z budowy kolejowej obwodnicy towarowej. Na szczycie stał drewniany pawilon widokowy, z którego przy dobrej pogodzie oglądano panoramę Sudetów. Nazwę Park Grabiszyński nadano uchwałą Rady Miejskiej 9 października 1993 roku, a całe założenie pozostaje pod zarządem miejskich służb zieleni.

Wskazówki dla odwiedzających

• Zacznij od Pomnika Wspólnej Pamięci i idź aleją lipową na południe — to najkrótsza trasa, która pokazuje jednocześnie warstwę historyczną i rekreacyjną parku.
• Na Małą Sobótkę wejdź przy dobrej widoczności; wzniesienie od początku pomyślano jako punkt widokowy w stronę gór.
• Pamiętaj, że część terenu to czynna nekropolia i miejsce pamięci — hałas, jazda rowerem i wyprowadzanie psów są tam niewskazane.

Pytania i odpowiedzi

Czy wstęp do parku jest płatny? Nie, park jest bezpłatny i dostępny przez całą dobę. Własne godziny ma jedynie czynna nekropolia znajdująca się w jego obrębie.

Czy park naprawdę powstał na cmentarzu? Tak. Od 1867 roku zakładano tu kolejne kwatery cmentarza komunalnego oraz cmentarze wyznaniowe i wojskowe. Najstarszą część zniszczono w 1945 roku i ostatecznie zlikwidowano w 1963 roku, przekształcając teren w park. Część druga, założona w 1881 roku, funkcjonuje do dziś.

Czym jest Pomnik Wspólnej Pamięci? To sześćdziesięciometrowy mur odsłonięty w 2008 roku, zbudowany z ocalałych nagrobków i płyt pochodzących z dawnych cmentarzy. Zestawia inskrypcje różnych wyznań i narodowości.

Jak duży jest park? Zajmuje 48 hektarów i dzieli się na część północną, przy zabudowie miejskiej, oraz południową, sięgającą doliny Ślęzy.

Skąd wzięła się Mała Sobótka? Wzniesienie usypano pod koniec XIX wieku z inicjatywy towarzystwa upiększania miasta, wykorzystując nadmiar ziemi z budowy kolejowego nasypu. Sięga 136 metrów nad poziom morza i jest wpisane do rejestru zabytków.

Czy można tu jeździć na rowerze? Tak, przez park przebiegają trasy rowerowe łączące północ z doliną Ślęzy. Wyjątkiem są kwatery cmentarne i bezpośrednie otoczenie miejsc pamięci.

Co ciekawego jest dla dzieci? Place zabaw w kilku punktach parku, pole do minigolfa oraz Park Mamut po drugiej stronie Ślęzy z ośmiometrową figurą prehistorycznego zwierzęcia.

Ile czasu potrzeba na zwiedzanie? Na część północną wystarczą dwie godziny. Przejście całego parku wraz z terenami nad Ślęzą i wejściem na Małą Sobótkę zajmie pół dnia.